12.10.12

Đọc Nỗi buồn chiến tranh

Trong khi giới trẻ đang bị thúc đẩy bởi nhiệt huyết, lòng tự tôn dân tộc và tuổi thanh xuân, mà ngẫu nhiên bộc phát ra hai từ “Chiến tranh” máu lửa, tôi không biết họ nghĩ gì. Tôi không biết chúng tôi nghĩ gì. Những “hai mươi” trẻ măng sau một cuộc chiến đã tử vong gần bốn chục năm biết gì chiến tranh và những mất mát của nó. Vì thế tôi bắt đầu lật trang, một cuốn sách, dĩ nhiên, viết về chiến tranh…

Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh là một tác phẩm đứng chênh vênh giữa hư và thực. Hư ở kết cấu mờ ảo, lộn xộn và quá đỗi cá nhân của tác giả. Từng đợt hồi ức của nhân vật chính tên Kiên cứ ùa về trong những mộng mị quá khứ và đau đớn hiện tại. Kiên trải qua một cuộc chiến mà không mảy may hư hại về thể xác, chỉ phần hồn là mục nát. Sâu thẳm trong đó cuồn cuộn trào ra thành những trang viết rời rạc. Chính vì thế, câu chuyện chân thật và ám ảnh đến độ mọi suy tư về đúng sai, thiện ác, chính nghĩa hay hung tàn, vốn là thứ được người ta bàn đến nhiều nhất trong mọi cuộc chiến, đều dần trở nên vô nghĩa.

“Chiến tranh” qua mắt nhìn của Bảo Ninh vượt lên trên những hô hào chủ nghĩa, bỏ xa những nguyện ước hòa bình mang tính rập khuôn. Tác phẩm, một cách khiêm tốn, chỉ nhằm kể nên sự thật, một sự thật đau lòng nhưng cũng là một sự thật đẹp đẽ. Đẹp đẽ theo nghĩa thẳng thắn, đau đớn và không hề giấu diếm, e sợ. Đẹp ở tình yêu đôi lứa lãng mạn và dữ dội, mãnh liệt mà thơ ngây trước thời cuộc. Đẹp ở cách người ta dửng dưng  trước mọi đau đớn và đắng cay của một cuộc suy đồi lòng nhân, của chém giết và đẫm máu.

Máu và nước mắt đổ xuống cho bạo lực và chiến thắng. Nhưng tâm hồn con người thì vụn vỡ mà không vì bất cứ chiến thắng rõ ràng nào. Cuộc chiến chấm dứt cũng là lúc phải thu nhặt những mảnh vỡ ấy, nhưng liệu có bao giờ đầy đủ. Viết về tình yêu trước cuộc chiến, Bảo Ninh rất bản năng. Kiên và Phương có thể yêu sâu sắc, nhưng vẫn đầy bản năng trước một bên là lý tưởng, một bên là hạnh phúc cá nhân, bỏ qua mọi biến động thời cuộc. Chỉ sau khi cuộc chiến kết thúc, lúc phải thu nhặt lại từng mảnh hồn người, hai con người bơ vơ ấy mới thấy đắng cay. Thật lạ khi chúng ta có thể chém giết không ngần ngại trong thời chiến, nhưng lại sợ hãi và bối rối khi đối diện với hòa bình. Chiến tranh, hẳn đã phá vỡ bản năng hạnh phúc khi được tự do của mỗi con người. Ta chẳng thể nào yêu nữa, chẳng thể sung sướng và rộn ràng với chính tâm hồn mình.

Bảo Ninh mô tả Kiên với một nhân cách đa chiều, cũng giống như cách ông mô tả về cuộc chiến. Kiên vừa là phóng đại của người lính vừa là phản chiếu của một nhân cách bình thường, thứ tha và nhân hậu. Chỉ khi trải qua cuộc chiến, đối diện với cái chết, với phản trắc, chỉ khi phải quằn quại trong nỗi cô đơn giữa núi rừng hoang vu, bản tính dữ dội mới trỗi dậy trong con người anh. Con người ta có thể tàn ác, nếu không có tình yêu. Kiên có thể tàn ác và hằn học, tất nhiên, khi không còn tin vào tình yêu, vào Phương biết bao yêu dấu mà anh vẫn giữ gìn, bảo bọc. Con người cũng có thể vừa tàn nhẫn điên cuồng, vừa đằm thắm yêu thương, mạnh mẽ mà đơn độc đến nao lòng.

Giọng văn của Bảo Ninh thiết tha và day dứt đến bực mình. Sau tất cả những ác liệt, máu, hồn ma bóng quế lẩn quẩn đâu đó giữa núi rừng, ta sẽ thấy một tâm hồn dường như yếu đuối và nhạy cảm của Kiên – nhân vật chính. Tưởng như anh chẳng còn gì để mà nói nữa, chẳng còn điều gì khiến anh quan tâm hơn là trải lòng mình ra trang giấy. Một tâm hồn như thế, làm sao sống nổi qua những đạn lạc, tăm tối và máu lửa của chiến tranh? Có lẽ đau đớn chính là việc không chết được giữa cuộc chiến như một điều tất yếu. Chiến tranh chuẩn bị sẵn sàng cho cái chết, nhưng không hẳn cho sự trở về bình thản và yên ấm.

Nói một điều gì khác ngoài chiến tranh. Hai nhân vật của Bảo Ninh trong tác phẩm có đủ đặc tính của những kẻ lạc loài: nhạy cảm, thiên hướng nghệ thuật rõ ràng, tràn đầy khát vọng và có học thức, những “tiểu tư sản” điển hình. Tôi nghĩ những con người trẻ này, dù chiến tranh hay không họ cũng đều chuẩn bị sẵn sàng cho nỗi buồn. Song cái buồn đó lại ở một kiểu khác. Có thể nó sẽ không ác liệt, cay đắng và tăm tối hơn, cũng không viết thành sách được, nhưng buồn thì vẫn là buồn. Thời nào cũng có những nỗi buồn đại loại vậy.
Không việc gì phải ca ngợi những sự buồn như thế. Nhưng xin đừng ghét bỏ chúng. Vì xét cho cùng, chúng ta đã ra khỏi một cuộc chiến. Chúng ta có quyền buồn vui tùy mình. Mà có đúng là mọi thứ đã qua…?

8 comments:

  1. Hi, chào m khuê.. giờ mới tìm ra cái blog của m hihi.
    Quán cafe đẹp

    ReplyDelete
  2. Lỡ rồi mần nốt "Nỗi buồn chiến tranh" của Tim O'Brien luôn đi cậu :p

    ReplyDelete
    Replies
    1. :) Nhiều thứ cần đọc, nhiều thứ phải làm. Mà lười quá anh ơi ^^

      Delete
    2. và một cuốn nữa rất đẹp về đề tài hậu chiến tranh VN là Ở lưng chừng thời gian của David Bergen

      Delete
    3. Quyển Ở lưng chừng thời gian trên mạng có ebook anh :). Không giống như quyển trên của Tim O'Brien, không thấy có ebook :)

      Delete
  3. Replies
    1. Đúng là nhiều thật anh à, em đã thổi bay đi bớt :)

      Delete