9.9.13

Đọc Tạp văn Tràng Thiên

Trong lời tựa viết cho cuốn Đất nước quê hương (Võ Phiến, Lửa Thiêng – 1973), mà sau này được in lại có bổ sung với tên Quê hương tôi (Nhã Nam & NXB Thời Đại – 2012), Nguyễn Hiến Lê có nhận xét về thể loại tùy bút: “nó rất tự do, gặp gì chép nấy, nghĩ sao nói vậy, tưởng là dễ viết mà thực ra rất khó; phải có giọng thân mật, hấp dẫn như một câu chuyện thanh nhã giữa những người bạn đồng điệu lúc ngồi bên giàn hoa hay một ấm trà, lời phải tự nhiên, có duyên, nội dung phải thay đổi, có ý vị.” Với độc giả Việt Nam, sau bấy nhiêu năm, chúng ta hẳn cũng không cần gì hơn ở tác phẩm “một câu chuyện thanh nhã” như vậy. Đọc tùy bút, là nhẩn nha trò chuyện, là thưởng thức một cái tôi thầm kín trong từng nếp nghĩ, nếp nhìn, là quan sát mọi khía cạnh của sự vật ngẫu nhiên một cách tinh tế.

Võ Phiến (có nhiều bút danh khác như Tràng Thiên, Thu Thủy) là cây bút bậc nhất miền Nam thời 1954-1975 về thể loại tùy bút. Ông được Nguyễn Hiến Lê đánh giá là “sâu sắc như Nguyễn Tuân mà tự nhiên hơn, dí dỏm hơn, đề tài phong phú hơn, đa dạng hơn” (Hồi Ký Nguyễn Hiên Lê – NXB Văn học – 2006). Năm 2012, cuốn tạp bút Quê hương tôi được in, dường như đã giúp độc giả tìm lại được những khía cạnh mất mát trong văn hóa truyền thống dân tộc. Từng lời ăn tiếng nói, mỗi phong tục tập quán, đến những suy nghĩ của người Việt được đong đếm, phân tách rõ ràng. Sau hơn một năm, tập Tạp Văn Tràng Thiên được xuất bản mang đến cho độc giả cái nhìn rõ nét hơn về tác phẩm và con người của tác giả “vang bóng một thời” này.

Tạp văn Tràng Thiên (Nhã Nam & NXB Thời Đại) bao gồm 20 bài viết thuộc nhiều thể loại khác nhau như tùy bút, phê bình, đối thoại, lời tựa sách, phỏng vấn được thực hiện từ những năm 1960 đến năm 2000. So với cuốn Quê hương tôi chủ yếu nói về khía cạnh văn hóa, xã hội Việt Nam thì tập Tạp văn này có nội dung đa dạng hơn. Ngoài phong tục tập quán, ngôn ngữ Việt, tập Tạp văn dành ra không ít trang tập trung vào khía cạnh văn chương về việc thưởng thức (đọc) cũng như tạo dựng (viết, dịch) một tác phẩm văn học.

Những bài viết trước năm 1975, cũng với đề tài giống trong Quê hương tôi, Tràng Thiên khảo sát các mảnh ghép nhiều mặt của văn hóa Việt như ngôn ngữ (Tiếng nói và dân tộc tính, Rắc rối cái tiếng đứng trước, Khẩu ngữ), trình diễn (Bài chòi) hay chuyện ăn chuyện đọc của người Việt (Ăn và đọc, Yêu và đọc). Sau năm 1975, có nhiều vấn đề khác được Tràng Thiên bàn đến như chuyện dịch thuật (Dịch thơ, Thơ dịch), một số tác giả ông yêu thích (Tùy bút Vũ Bằng, Thơ Phạm Thiên Thư) hay ba bài phỏng vấn cuối sách ông dành để nói về sự viết, sự đọc ở nước ngoài.

Dù bàn về vấn đề gì, tựu trung lại ở các tác phẩm của Tràng Thiên chính là chất tỉ mỉ, tinh tế nhưng cũng không kém phần dí dỏm, hài hước, đôi chỗ châm chọc sâu cay. Như ở bài Thơ dịch, Tràng Thiên ví ý thơ là “xương”; ngôn ngữ, nhịp điệu thơ là “thịt”. Dịch thơ chỉ có thể dịch ý (xương). Và “Thơ dịch không phải là thơ”. Ông kết thúc nhận định bằng một đoạn giễu nhại: “Tôi nghĩ đến ngày Truyện Kiều được dịch sang đủ 160 thứ tiếng của các nước trong Liên Hiệp Quốc, ngày xương cốt Kiều tung tóe đó đây!”

Tràng Thiên có cách mở đầu và kết thúc vấn đề nhẹ nhàng nhưng thâm trầm. Bao giờ ông cũng khai cuộc bằng một quan sát tưởng như thoáng qua, để rồi kết luận được nâng lên qua hàng loạt suy đoán, khẳng định nhạy bén. Nếu như ở Quê hương tôi, bạn đọc có thể quen với những cặp đôi bài viết tương hỗ cho nhau như: Chiếc áo dài và Lại chiếc áo dài, Chửi và Chửi tục, Không cười và Không cười thế mà hay, Anh Bình Định và Người Bình Định... thì trong tập Tạp văn Tràng Thiên này, bạn đọc dễ dàng gặp lại cách bố trí đó với bộ ba: Ăn và đọc, Yêu và đọc, Ăn và yêu hay cặp đôi Thơ dịch và Dịch thơ. Cũng chuyện ăn, chuyện đọc, chuyện trai gái yêu đương, Tràng Thiêng đưa đôi mắt nhuần nhị của mình thẳng vào một thói quen, một cá tính, hay rộng hơn là một nền văn hóa. Ánh mắt ấy tuy sắc bén nhưng không giấu nổi những xót xa, nuối tiếc trước sự dễ dãi, thiếu cân bằng trong tác phẩm và con người đương đại.

Cũng khác với tập Quê hương tôi, Tạp văn Tràng Thiên lần này không còn đơn thuần chỉ là cái nhìn về quá vãng. Trong ba bài phỏng vấn cuối sách, Tràng Thiên chia sẻ chuyện cuộc sống và sáng tác của ông tại hải ngoại sau năm 1975, sự thay đổi cách đọc thiên về tốc độ của độc giả hay sự phát triển của các phương tiện giải trí đang đè bẹp nền văn học cố hữu. Theo ông, mọi thứ đang trở nên nhanh hơn, gấp gáp hơn chứ không còn nhịp nhàng chậm rãi, dù là chuyện viết hay chuyện đọc.

Với tư cách là một đại diện lớn cho văn học miền Nam trước 1975 cũng như là nhà văn có những đóng góp cho sự phát triển của nền văn học xa xứ, Tràng Thiên mang đến cho người đọc một mảnh ghép quan trọng của văn học nước nhà. Đọc Tạp văn Tràng Thiên, một phần nào đó, là nhìn vào con người và văn học Việt Nam, cả xưa lẫn nay, cả trong nước lẫn ngoài nước.

(Bài đăng trên Tuổi trẻ cuối tuần 13/10/2013)

5 comments:

  1. cá nhân tôi thì thấy những tạp bút của Tràng Thiên đã xuất bản tại Việt Nam giống như thăm dò và chuẩn bị cho sự trở về của Võ Phiến. Nói đến Võ Phiến với tư cách là "đại diện lớn cho văn học miền Nam trước 1975" phải là những tiểu thuyết mang đậm ẩn ức tình dục.

    ReplyDelete
    Replies
    1. Em cũng lặp lại nhận định đã đọc thôi. Em không đọc nhiều về Võ Phiến. Nhưng ngay cả tạp bút thì Võ Phiến còn có nhiều bài theo em hay hơn so với những tạp bút mới in gần đây. :)

      Delete
    2. Tôi có nhận xét (trong phạm vi những nhà văn tôi thích) là tạp bút tạp văn chỉ giống một chặng nghỉ chân trên con đường văn chương của họ.

      Delete
  2. Mình muốn đọc Võ Phiến mà khó tìm quá, sách cũ cũng ít thấy bán. Chỉ có cách mua trực tiếp bên Cali (nó cũng không bán online). Đúng là những tạp văn này của Võ Phiến cũng hay đó, nhưng chưa cho thấy tại sao ông là cây bút tiêu biểu của miền Nam trước 75. Có lẽ chỉ Nhã Nam mới đủ "sức" giới thiệu lại Võ Phiến và hy vọng là những nhà văn khác có giá trị như nhóm Sáng Tạo v..v.. Bên xuất bản Nhà nước e là đã co vòi hết sau vụ Dương Nghiễm Mậu bị tố năm 2008.

    ReplyDelete
    Replies
    1. Em cũng muốn đọc tiểu thuyết của Võ Phiến lắm. Bây giờ biết tìm đằng nào :(. Anh có mua thì mua giúp em cùng với ạ. Em cảm ơn anh ^^

      Delete