28.5.14

Đọc Những đứa trẻ chết già

Nhà văn Nguyễn Bình Phương từng nói rằng: “...có thể khẳng định rằng kích thước của một tiểu thuyết phụ thuộc vào tổng số kích thước ý nghĩ của tất cả các nhân vật trong tiểu thuyết đó, không thiên vị chính hay phụ.” Nếu vậy thì Những đứa trẻ chết già, tiểu thuyết thứ hai của Nguyễn Bình Phương sau Vào cõi dường như đã minh chứng cho câu nói ấy. Đọc Những đứa trẻ chết già, từ lúc bắt đầu người đọc đã bị lôi kéo vào một mối quan hệ thị tộc ẩn ức dưới những mối quan hệ nhỏ lẻ khác, để rồi đến cuối cùng ta nhận ra dù là trực tiếp hay gián tiếp, vô tình hay cố ý thì tất cả các nhân vật cũng đều có mối ràng buộc không thể tách rời. Chính vì vậy, như nhà văn nói “không thiên vị chính hay phụ”, Nguyễn Bình Phương đã cho hơn hai mươi nhân vật trong Những đứa trẻ chết già những lô đất thích hợp để thể hiện, nếu nói rằng tác phẩm là một vùng rừng đồi bất tận. Và trong vùng đất ấy, không chỉ có không gian nối liền nhau, mà thời gian cũng giao nhau, đó là hành trình của cái thực và cái hư, hiện tại và quá khứ, mưu toan và hồi tưởng. Tất cả đã tạo nên sự bất tận trong Những đứa trẻ chết già, để rồi khi kết thúc thật khó mà tin được mọi sự kiện và nhân vật được thâu tóm chỉ trong một cuốn sách gần ba trăm trang.

Xen kẽ nhau trong tác phẩm là hai cuộc hành trình ở hai không gian khác nhau tưởng chừng không liên quan gì. Một là câu chuyện ở làng Phan khởi đầu với Trường hấp, rồi sau đó đến đời con ông là Liêm, đến đời cháu là Hải, Loan, cùng dàn nhân vật có vẻ như dây mơ rễ má khác như ông Trình, Tiến quắt, Quý cụt, Bào mù, ông Chẩn, Phán,… Hai là chuyến đi của người đàn ông vô danh trên chuyến xe trâu với gã đánh xe và hai người thanh niên, người đàn ông biết rằng mình đang trở lại quê nhà nhưng vẫn không hiểu rõ con đường đang đi. Đó là chuyến đi có vẻ vô định, không bến bờ mà tác giả đặt cho cái tên là Vô thanh. Làng Phan thì hữu hiện nhưng lẩn khuất, tăm tối với những mối quan hệ bị che đậy và sự đối địch sống chết chỉ hòng tranh nhau một kho báu ngầm. Bên cạnh đó là chuyến đi mơ hồ của những con người trên chiếc xe trâu vẫn lọc cọc dấn bước cùng hồi ức của người đàn ông trên xe. Người đọc đôi khi bị rối trí, không biết giữa hai khoảng không gian này có mối liên hệ gì với nhau, đó là hiện tại – quá khứ, nhân – quả, hay chỉ tương  đương về hình ảnh gây nên bi kịch ở mỗi nơi, con Nghê cùng cánh cửa mở ra kho báu.

Những đứa trẻ chết già đôi khi có vẻ là tuyển tập truyện ma truyền miệng, vì những chuyện kì ảo trong tác phẩm chẳng xa lạ gì, cũng là những con ma áo mặc áo trắng trôi đi với tiếng vọng mời gọi con người. Nhưng ấy là những con ma được sinh ra bởi cái ham muốn tìm tòi, chiếm hữu vượt ngoài giới hạn của bản thân mỗi người. Những ham muốn của Quang, Kiền, ông Mộc trước vẻ đẹp của người con gái đang đi trước mặt, cái chết của lão Biền cắt tóc cũng bị ám ảnh bởi cái nghề kiếm cơm ấy của lão. Những con người ấy trước khi chết đi đều đã nhận ra giới hạn của bản thân trong cay đắng mà dưới cái nhìn kỳ ảo tác giả đã thể hiện rõ hơn suy nghĩ ấy của họ trước lúc lìa đời. Họ đã nhìn thấy, hoặc gần như đã nhìn thấy những điều mà bản thân chưa với tới.
Các nhân vật chưa bao giờ ngơi nghỉ trong việc vượt lên chính mình, hơn cả điều ấy là vượt lên cả vũ trụ, khai quật những bí mật trong không gian rộng lớn này. Con Nghê dẫn đến cái kho báu dưới quả đồi là một biểu tượng của bí mật ấy, nó là một linh vật của vũ trụ, một con vật mà bao đời dòng họ săn đón chỉ để giết chết. Con đường đến với kho báu là con đường thách thức sự sống, cái chết, quan hệ máu thịt, đi ngược lại luân thường đạo lý, nhưng phải chăng người  ta sinh ra chỉ để được chết đúng lúc, như một công cụ để giải mã cuộc đời này?

Nhưng, mặc kệ ai ai suy chuyển thế nào, vẫn có hai sự vật trong Những đứa trẻ chết già mãi làm cái công việc của nó mà không hề nghi ngờ gì. Đó là dòng sông Linh Nham và cây si. Dòng sông thì vẫn chảy bên cạnh những xung đột, cây si thì vẫn sừng sững là bến bờ của kẻ đã chết tìm về làng. Sông Linh Nham như một điều vốn dĩ, cây si già dù kì lạ, ghê rợn nhưng dần dà cũng trở nên thân quen. Có phải vì chúng đã tồn tại đủ lâu để có được nỗi lòng như con người. Herman Hess trong Siddhartha có viết: Và tất cả mọi thứ ấy, mọi tiếng, mọi mục đích, mọi khát vọng, mọi khổ đâu, mọi sung sướng, mọi thiện và ác, tất cả thành thế giới. Tất cả hợp thành dòng sông của sự kiện, là khúc nhạc đời. Sông Linh Nham ở làng Phan và cây si trong Vô thanh đều có chung một sứ mệnh, đó là giúp người ta thấu triệt mọi điều, vứt bỏ tăm tối để hướng đến cái bản ngã hoàn thiện. Nhưng muốn như thế, người ta phải tự mình đến với cây si, đến với dòng sông. Hành trình của dân làng Phan và người đàn ông trong trên xe trâu thực chất là hành trình về với hai sự vật ấy, khám phá cái bí mật hãy còn lẩn khuất của vũ trụ và chính mình.
-          Cái đặc bao giờ cũng bí mật!
-          Nhưng mà có cái bí mật lớn nhất lại rỗng!
-          Chưa ai đi hết cái rỗng ấy cho nên hạnh phúc cứ lửng lơ ở chỗ sót lại.
(Vô thanh VI)

 -          Có tất cả, mà cũng có thể chẳng có gì hết
 -          Biết đâu đấy chỉ là nơi đựng quá khứ.
 -          Nếu không có gì con sẽ đến ỉa một bãi vào đó cho có.
(Vô thanh VII)

Tôi nói nhiều về Vô thanh vì tôi nghĩ thật khó lòng mà tách phần này ra khỏi những chương còn lại. Điều này chứng tỏ Những đứa trẻ chết già là câu chuyện của hai hành trình có hướng đi khác nhau, mục đích khác nhau, nhưng thời gian chính là thứ gắn kết chúng lại. Dưới ngòi bút đan xen nhiều mặt của Nguyễn Bình Phương, ta thấy thời gian mới là cái lưu giữ mọi thứ chứ  không phải con người, khi con người cứ chăm chăm tiến về phía trước thì thời gian lại tiến về phía nhau, nó không tách nhau ra để tạo nên những mối liên kết bền chặt. Đó mới chính là thứ khiến con người ham muốn.

Kho báu vốn dĩ chỉ là quá khứ mà con người hiện tại không biết, có thể khi khai quật lên người ta sẽ được báo đáp bằng thứ gì đó, nhưng lại phải trả giá nhiều. Chưa kịp tiến tới tương lai đầy ảo tưởng thì con người ta đã thành quá khứ của ai khác mất rồi. Đó là khi họ chết già khi hãy còn là một đứa trẻ chưa hiểu chuyện. Và bên cạnh đó cũng có những đứa trẻ phải mang cái trọng trách quá già của người đi trước để rồi chết đi (theo một nghĩa nào đó). Tựu trung lại, họ đều là những đứa trẻ chết già. Và những đứa trẻ ấy cần một dòng sông để nhìn lại chính mình.

No comments:

Post a Comment