Showing posts with label chiến tranh. Show all posts
Showing posts with label chiến tranh. Show all posts

14.12.12

Một truyện ngắn hay ho về chiến tranh

Có một truyện ngắn trong cuốn Những thứ họ mang (Tim O'Brien) làm tôi thích thú đến rùng mình.

Thông thường với những gì tôi đã học và đọc, chiến tranh được miêu tả theo hai cách chủ yếu. Kiểu thứ nhất là dạng anh hùng chủ nghĩa. Một công dân mất mát người thân trở nên căm thù giặc, rồi thành chiến sĩ chiến đấu vì sự nghiệp vĩ đại của đất nước. Kiểu hai bóc trần những mất mát của chiến tranh dưới một phương diện cá nhân nhất, chiến tranh trong đó là nguyên nhân của những vụn vỡ về tinh thần không gì xoa dịu nổi. Nhưng truyện ngắn dưới đây dường như không đi theo cả hai cách đó. Hoặc nếu có, thì cũng tinh tế và đau đớn hơn nhiều.

Người tình sông Trà Bồng kể về một tình huống đặc biệt. Khi một lính Mỹ bạo dạn đem bạn gái của mình đến chỗ đóng quân tại Việt Nam. Có vẻ như đó là một mối tình lãng mạn nếu cô gái kia không dần thích nghi một cách mãnh liệt với cuộc chiến. Để rồi vào một đêm cô bỏ đi khỏi doanh trại anh lính Mĩ xui xẻo để qua một lực lượng khác, một lực lượng tuần đêm. Nhưng câu chuyện không dừng ở tại đây, cái kết mang cô gái ra khỏi lực lượng đặc biệt, biến cô thành một thứ sản phẩm tinh khiết của chiến tranh. Số phận của cô kết thúc một cách bí ẩn trong bóng tối của những cánh rừng bên sông Trà Bồng.

Câu chuyện được kể lại bởi một lính Mĩ khác. Tất nhiên, chính nhân vật "tôi" trong truyện cũng phải thừa nhận tính huyền ảo của nó. Nhưng dù thế nào, đó cũng là một câu chuyện đầy cảm hứng. Cảm hứng ở chỗ chiến tranh không chỉ được nhìn nhận như một nhân tố phá hủy mà còn như một nhân tố "xây dựng" tâm hồn con người. Hoặc nếu không muốn dùng từ "xây dựng", cũng có thể xem cuộc chiến như một thứ lực có khả năng bóc trần những bản năng sâu xa nhất. "Với Mary Anne Bell (tên cô gái), Việt Nam hình như có tác dụng của một thứ ma túy mạnh", như một thứ kích thích với "endorphin" và "adrenalin", mà không có nó cô sẻ trở nên "đói khát".

Không có chuyện thắng thua, đau đớn. Cũng không có chuyện đúng sai, đạo đức gì ở đây cả. Tôi cũng không thích cách tác giả nói về Mary Anne với cụm từ "vấy bẩn". Vấy bẩn là chuyện của sự dính dớp vô tình hay cố ý. Còn ở đây, tất cả đều diễn ra bên trong mỗi người. Chiến tranh chỉ làm động tác gạt bỏ mọi thứ thường tình vẫn ràng buộc một tâm hồn, và biến tâm hồn đó thành thứ thực tế mà nó đã là. Tôi tự hỏi Mary Anne có cảm thấy đau đớn như một người đói thuốc không, có cảm thấy mình bị biến dạng và méo mó trong mắt mọi người không. Tôi nghĩ cô cảm thấy tự do, tự do với máu lửa với chết chóc, và không còn gì có thể níu kéo cô nữa. Thứ tự do bản năng đó mới là điều đáng sợ và có sức phá hủy bất kì tâm hồn thánh thiện nào.

Khi mọi thứ đã vượt ra ngoài tầm với của đạo đức, của đúng sai để tìm một con đường khác đến trái tim và khối óc, thì còn gì nữa để bàn luận. Chiến tranh không phải là chuyện để bàn luận, cứ ra ngoài đường, hành xử bản năng nhất với một thằng người bất kì. A ha, và ta đã có ngay một cuộc chiến.

12.10.12

Đọc Nỗi buồn chiến tranh

Trong khi giới trẻ đang bị thúc đẩy bởi nhiệt huyết, lòng tự tôn dân tộc và tuổi thanh xuân, mà ngẫu nhiên bộc phát ra hai từ “Chiến tranh” máu lửa, tôi không biết họ nghĩ gì. Tôi không biết chúng tôi nghĩ gì. Những “hai mươi” trẻ măng sau một cuộc chiến đã tử vong gần bốn chục năm biết gì chiến tranh và những mất mát của nó. Vì thế tôi bắt đầu lật trang, một cuốn sách, dĩ nhiên, viết về chiến tranh…

Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh là một tác phẩm đứng chênh vênh giữa hư và thực. Hư ở kết cấu mờ ảo, lộn xộn và quá đỗi cá nhân của tác giả. Từng đợt hồi ức của nhân vật chính tên Kiên cứ ùa về trong những mộng mị quá khứ và đau đớn hiện tại. Kiên trải qua một cuộc chiến mà không mảy may hư hại về thể xác, chỉ phần hồn là mục nát. Sâu thẳm trong đó cuồn cuộn trào ra thành những trang viết rời rạc. Chính vì thế, câu chuyện chân thật và ám ảnh đến độ mọi suy tư về đúng sai, thiện ác, chính nghĩa hay hung tàn, vốn là thứ được người ta bàn đến nhiều nhất trong mọi cuộc chiến, đều dần trở nên vô nghĩa.

“Chiến tranh” qua mắt nhìn của Bảo Ninh vượt lên trên những hô hào chủ nghĩa, bỏ xa những nguyện ước hòa bình mang tính rập khuôn. Tác phẩm, một cách khiêm tốn, chỉ nhằm kể nên sự thật, một sự thật đau lòng nhưng cũng là một sự thật đẹp đẽ. Đẹp đẽ theo nghĩa thẳng thắn, đau đớn và không hề giấu diếm, e sợ. Đẹp ở tình yêu đôi lứa lãng mạn và dữ dội, mãnh liệt mà thơ ngây trước thời cuộc. Đẹp ở cách người ta dửng dưng  trước mọi đau đớn và đắng cay của một cuộc suy đồi lòng nhân, của chém giết và đẫm máu.

Máu và nước mắt đổ xuống cho bạo lực và chiến thắng. Nhưng tâm hồn con người thì vụn vỡ mà không vì bất cứ chiến thắng rõ ràng nào. Cuộc chiến chấm dứt cũng là lúc phải thu nhặt những mảnh vỡ ấy, nhưng liệu có bao giờ đầy đủ. Viết về tình yêu trước cuộc chiến, Bảo Ninh rất bản năng. Kiên và Phương có thể yêu sâu sắc, nhưng vẫn đầy bản năng trước một bên là lý tưởng, một bên là hạnh phúc cá nhân, bỏ qua mọi biến động thời cuộc. Chỉ sau khi cuộc chiến kết thúc, lúc phải thu nhặt lại từng mảnh hồn người, hai con người bơ vơ ấy mới thấy đắng cay. Thật lạ khi chúng ta có thể chém giết không ngần ngại trong thời chiến, nhưng lại sợ hãi và bối rối khi đối diện với hòa bình. Chiến tranh, hẳn đã phá vỡ bản năng hạnh phúc khi được tự do của mỗi con người. Ta chẳng thể nào yêu nữa, chẳng thể sung sướng và rộn ràng với chính tâm hồn mình.

Bảo Ninh mô tả Kiên với một nhân cách đa chiều, cũng giống như cách ông mô tả về cuộc chiến. Kiên vừa là phóng đại của người lính vừa là phản chiếu của một nhân cách bình thường, thứ tha và nhân hậu. Chỉ khi trải qua cuộc chiến, đối diện với cái chết, với phản trắc, chỉ khi phải quằn quại trong nỗi cô đơn giữa núi rừng hoang vu, bản tính dữ dội mới trỗi dậy trong con người anh. Con người ta có thể tàn ác, nếu không có tình yêu. Kiên có thể tàn ác và hằn học, tất nhiên, khi không còn tin vào tình yêu, vào Phương biết bao yêu dấu mà anh vẫn giữ gìn, bảo bọc. Con người cũng có thể vừa tàn nhẫn điên cuồng, vừa đằm thắm yêu thương, mạnh mẽ mà đơn độc đến nao lòng.

Giọng văn của Bảo Ninh thiết tha và day dứt đến bực mình. Sau tất cả những ác liệt, máu, hồn ma bóng quế lẩn quẩn đâu đó giữa núi rừng, ta sẽ thấy một tâm hồn dường như yếu đuối và nhạy cảm của Kiên – nhân vật chính. Tưởng như anh chẳng còn gì để mà nói nữa, chẳng còn điều gì khiến anh quan tâm hơn là trải lòng mình ra trang giấy. Một tâm hồn như thế, làm sao sống nổi qua những đạn lạc, tăm tối và máu lửa của chiến tranh? Có lẽ đau đớn chính là việc không chết được giữa cuộc chiến như một điều tất yếu. Chiến tranh chuẩn bị sẵn sàng cho cái chết, nhưng không hẳn cho sự trở về bình thản và yên ấm.

Nói một điều gì khác ngoài chiến tranh. Hai nhân vật của Bảo Ninh trong tác phẩm có đủ đặc tính của những kẻ lạc loài: nhạy cảm, thiên hướng nghệ thuật rõ ràng, tràn đầy khát vọng và có học thức, những “tiểu tư sản” điển hình. Tôi nghĩ những con người trẻ này, dù chiến tranh hay không họ cũng đều chuẩn bị sẵn sàng cho nỗi buồn. Song cái buồn đó lại ở một kiểu khác. Có thể nó sẽ không ác liệt, cay đắng và tăm tối hơn, cũng không viết thành sách được, nhưng buồn thì vẫn là buồn. Thời nào cũng có những nỗi buồn đại loại vậy.
Không việc gì phải ca ngợi những sự buồn như thế. Nhưng xin đừng ghét bỏ chúng. Vì xét cho cùng, chúng ta đã ra khỏi một cuộc chiến. Chúng ta có quyền buồn vui tùy mình. Mà có đúng là mọi thứ đã qua…?