31.10.12

Khi người ta ngồi cạnh một dòng sông

Khi người ta đọc hay sống, càng ngày càng nhiều thêm, sẽ có hai hướng đến. Hoặc cái tôi người ta nhỏ lại, nhỏ đến mức người ta chả buồn nói, cũng chả buồn nghe, chỉ lặng lẽ buồn buồn và mỉm cười. Kiểu khác thì dường như không thể chấp nhận được bất cứ chuyện gì. Bản ngã lớn lên, theo đuổi những gì tiếp thu được, đọc được, trải qua được.

Kiếm tìm là việc của tất cả mọi người. An Mi trong Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phượng kiếm tìm chỗ đứng của mình trong thế giới. Siddhartha của Hermann Hesse kiếm tìm đường đến Đại Ngã, đến sự nhận biết Nhất Thể. Dưỡng của Trần Dần kiếm tìm một kẻ khả nghi phản trắc. Toru của Haruki Murakami truy đuổi theo dấu hiệu mờ nhạt của một mối tình. Sophie của Jostein Gaarder sống ở một thế giới song song trong sự loay hoay về tồn tại của chính bản thân mình. Dường như mọi cuốn sách đều là những cuộc kiếm tìm, theo dấu và săn đuổi bất tận. Có những sự tìm kiếm hào nhoáng, cũng có những sự tìm kiếm ti tiện và hèn hạ, chỉ duy nhịp đập chậm rãi của lòng ham, của một chút hóc môn chảy trong huyết quản kích thích mọi hành động là không thay đổi.

Tôi đọc Siddhartha của Hermann Hesse để biết cho tới khi ngừng kiếm tìm thì ta mới hết khổ đau. Nhưng để đạt đến điều đó, không thể không trải qua những hành trình đi qua mọi thứ: Sự phù phiếm, hoan lạc, giàu sang, nghèo khổ, sức kháng cự của tình yêu, hành trình nhận thức cái chết, sự mất mát và thương yêu... Không còn cách nào khác. Một con đường đi tắt là bất khả!

Nghĩa là chúng ta không thể nhận ra "trí huệ" bằng cách học qua người khác. Đúng kiểu khoa học thực nghiệm, Hesse đó, đúng kiểu trăm nghe không bằng mắt thấy, trăm thấy không bằng một sờ. Đúng kiểu tôi nghĩ về cuộc sống. Không có khóa học nào là hữu ích cho những kẻ săn dấu cuộc sống, chỉ có đi tìm bằng chính sức lực của mình, duy nhất điều đó là có ý nghĩa thôi.

Khi Siddhartha đắm chím trong mọi cảm xúc của cuộc sống. Một phần trong anh khô héo đi. Nhưng cái mầm của sự thấu hiếu dần dần lớn lên. Nhờ trải nghiệm mọi thứ, nhờ biết đau khổ và yêu thương, biết khinh ghét và tôn sùng, nhẫn nhịn và bộc phát, mà trái tim anh rộng mở. Như một dòng sông, đứng yên một chỗ nhưng chảy mãi không ngừng, Siddhartha dần cố định tâm trí mình cùng với những nhịp đập bất tận của luân hồi. Và cuối cùng anh sẽ vẫn yêu thương, yêu thương say đắm chứ không chỉ từ bi, không đứng trên mà chím đắm vào nhân loại.

Siddhartha nói với chúng ta biết yêu thương hiện tại. Yêu thương một hòn đá như vốn có của nó. Yêu thương sự hai mặt của cuộc sống, coi cuộc đời như một hiển hiện  bền vững, như một sự hoàn hảo của vạn vật. Nghĩa là đến sự sai lầm cũng có điều đáng yêu, đến nỗi buồn cũng có nét xinh xắn, và sự chết không có gì phải buồn. Siddhartha dạy chúng ta dũng cảm đón nhận. Và dòng sông vẫn chảy mãi, không than vãn, không khóc thương, chỉ có một tiếng "Om" huyền diệu.

Nhưng Siddhartha cũng nói với chúng ta hoài nghi. Hoài nghi để cảm nhận và thấu hiểu. Vì thế cho nên, đọc là một chuyện, tin theo hay không, làm theo hay bỏ xó mọi điều dạy dỗ là ở chúng ta. Có trải qua mới có thấu hiểu. Và chẳng ai có thể sống cuộc đời của người khác, nhận sự thấu hiểu của người khác như một ban phát đầy ân huệ.

Khó ở chỗ, chẳng phải ai cũng có thể im lặng mà tồn tại, và sống sót.
.........
(Bài đăng trên Tuổi Trẻ ngày 9/11/12)

25.10.12

Làm nhảm cuối tháng

Trong cái hốc tôi đang sống, lúc nào cũng có hai bóng đèn đang sáng. Một bóng trên cao, với những quầng sáng lan rộng, mờ nhạt. Một cái dưới thấp, sáng hơn nhưng nhỏ bé, tập trung lại thành một cụm nhỏ bạc bạc, đôi khi chiếu thẳng vào mặt, đôi khi chếch lên vô định. Tôi thích cả hai, thứ ánh sáng trắng dịu dàng, cô độc và có hơi bi quan, nhưng cả hai không thể thiếu nhau. Giống như một đôi cánh tật nguyền xếp lệch, nhưng vẫn vỗ mãi vào khoảng không tĩnh lặng, hòng bay lên tìm lối thoát.

Khoảng thời gian này bạn tôi vẫn tiếp tục ăn chay. Ăn chay hơn một năm và bạn như đã trở thành một phật tử chính hiệu, với chuỗi hạt quanh tay, kinh kệ, dáng đi thong thả, cẩn thận có phần hơi u ám. Bạn lại băn khoăn giữa xấu và tốt, giữa đạo đức tuyệt đối và thứ đạo đức vị lợi đo đếm được. Và bạn hơi chán, khi chẳng thể tìm đâu ra một tâm hồn thanh thản trong cõi hư vô của mình, với thứ đạo đức khuôn phép, với thứ tình yêu không tình dục, đạo mạo và cứ phải ngước lên cao. Tôi bảo bạn xem một cuốn phim, nhưng vì nó không thanh đạm, bạn từ chối. Nhưng bạn sẵn sàng giãy nảy lên khi ai đó đụng đến "lãnh tụ" của lòng bạn. Vị "lãnh tụ" mơ hồ, không tay bắt mặt mừng, không biểu cảm, chỉ có đạo đức và niềm tin là bất biến. Cuộc sống với bạn thật đơn giản. Và tôi nghĩ thế cũng không đến nỗi tệ.

Cũng vào khoảng thời gian này, một bạn tôi khác có người yêu. Và say sưa trong tình yêu của mình đến bỏ quên tôi. Nhưng tôi cũng sẽ bỏ quên bạn, khi tôi có ai đó, có khi còn hơn cả bạn, nên chẳng dám trách, cũng  không thể trách bạn được. Chỉ là tôi cảm nhận thứ ánh sáng đó rọi vào mặt mình ngày một nặng, ngày một hẹp lại và sáng rực lên. Giống như ai đó rọi đèn pin vào thẳng mặt mình. Ai đó đứng yên không nói gì và nguồn sáng thì bất động. Xoay qua xoay lại, bạn và tôi, chửi hết thảy những thứ mệt mỏi thường nhật rồi cũng không thoát ra được khỏi nó. Vẫn cứ buồn khi phải buồn, và vui vẻ khi được phép vui vẻ. Không còn đường nào khác. Một ích kỉ nhỏ bé, khi tôi muốn đánh dấu gì đó lên bạn, nhưng cũng không được, cô ấy của bạn lại đánh một dấu khác đè lên. Người gì mà tàn ác, đến một cái dấu nhỏ cũng tàn ác.

Tôi cũng tàn ác. Tôi hết cả ái ngại và xót thương. Tôi rung lên trước một dòng chữ vô tri đen trắng nhưng dần quên đi đói khổ miệt mài ngoài kia hiện hữu. Từ lúc vào trong này, từ bao giờ tôi không còn nhìn mặt những người bán vé số và khẽ từ chối. Tôi chỉ đưa tay ra hiệu không mua, không còn mối dây nào liên kết trong tôi nữa. Ngày dài dằng dặc. Tình cảm thì ngắn lại. Tình yêu thì biến mất. Còn con người lại mờ đi, như mây khói của trời. Tôi lại nhớ đến bạn những ngày xưa cũ, thoải mái chửi cái nọ cái kia. Hay chúng ta chỉ xem nhau như những trạm trung chuyển, để đến một nơi khác tốt đẹp hơn, vui vẻ và hạnh phúc hơn chăng. Những tháng ngày ngốc nghếch và rởm đời qua đi mau chóng. Tôi chợt nhận ra mình không thể tìm kiếm điều gì lâu dài trong cuộc đời này.

Và tôi lại nhớ đến bạn, người với giáo lý và thuyết pháp. Hẳn là bạn sung sướng hơn, khi có điều gì để trông đợi và hi vọng. Người ta thường kiếm tìm sự quên, bạn chọn tôn giáo, tôi ngụp lặn trong những trang giấy, bạn tôi khác trong mấy bản nhạc tua đi tua lại, ngày này qua ngày khác. Chúng ta cứ đi thế và dần trôi qua mọi chuyện, cả tốt lẫn xấu. Còn về hai bóng đèn trong cái ốc đảo yên ổn của tôi, chúng vẫn sáng, xô lệch nhau trong chính những quầng sáng đẹp đẽ nhưng lạnh lẽo. Một cái rọi lên cao, nơi mắt tôi xa xăm hướng tới. Còn một cái, nhìn xuống, cho tôi cảm thấy chính mình. Hoặc méo mó dị dang, hoặc tròn xoe hoàn hảo, hoặc cả hai thứ gọp lại. Chắc đến cả bạn, cũng chẳng thể nào hiểu hết được.

Buồn thay!

20.10.12


Tôi làm thơ cho em
Chẳng có hoa hồng
Chẳng có đợi trông
Chỉ nụ cười là vẹn nguyên khóe miệng

Như cánh chim chiền chiện
Bay khắp nẻo bâng quơ
Như một thoáng bất ngờ
Thấy gáy em lơ thơ hồng ánh

Tôi trông đợi chiều hè cất cánh
Dáng em đi ngơ ngất
Trên một hàng hiên mưa lất phất
Rơi rơi

Và em chẳng đợi điều chi
Chỉ mong tôi mở rộng vòng tay
Đỡ lấy cơn say
Ngả lòng này vào xa xôi gió thổi

Tiếng hát ai vang vẩn trên đồi
Giây phút có trái tim đang yêu hấp hối
Chúng ta cần chi
Hay đợi chờ khoảnh khắc chia ly

Cho xong hết cuộc đời
Cho thân xác hoang vu miền nhiệt đới
Để sa mạc vùi cát lên thây
Và kền kền gục đầu vùi bới

Ngọn gió nào chấp chới
Cho hết một nỗi buồn
Dài như khói thuốc
Rơi rơi.

18.10.12

Hỏi giờ


Dạo này ngôn ngữ nói chuyện của mấy đứa bạn mình xuống cấp quá thể, nhất là nói chuyện trên mạng. Mình hơi buồn, không phải vì cách tụi nó nói, mà vì tụi nó không biết mình buồn khi nói thế. Thiệt tội hết sức! 

17.10.12

Linh tinh chuyện đọc hay Thương nhớ mười hai

Thời học sinh của tôi, sách ngữ văn trình bày thế này: giới thiệu sơ lược tác giả sau đó mới nói đến tác phẩm. Mà có mấy ai đọc kĩ, đọc hết cái phần đầu tiên khô cứng đó. Hay cậu học sinh hiếu động cứ nhìn một lượt cho biết mặt ông nhà văn, rồi hấp tấp kê gối đọc cho kì hết cái truyện ngắn hay “thấy ông bà ông vải” đó. Nói về cách trình bày này, khoa học thì có khoa học thực, sư phạm thì cũng chịu là sư phạm, nhưng dường như nó làm khô cứng đi cảm xúc khoái hoạt của người đọc. Cần gì cứ phải nắm rõ ngọn ngành cuộc đời ba chìm bảy nổi của ông tác giả, cứ vừa rung đùi vừa đọc tới, rồi thích thú thì mới tìm hiểu ngọn ngành sau không được à? Tôi mà được soạn sách (có lẽ vì thế nên tôi sẽ chẳng bao giờ được :D), thì tôi nhất quyết bắt ông tác giả ngạo nghễ kia phải nằm sau tác phẩm của mình.

Tôi đọc Thương nhớ mười hai và ba cuốn sách khác của Vũ Bằng cũng kiểu như thế. Ban đầu không biết ông là ai. Sau đó dần dần mới tìm hiểu, rồi qua mỗi cuốn lại hình dung một tí về con người ông. Kiểu nắm bắt đó tất nhiên không thể toàn diện, nhưng được cái sâu đậm, cái gì ra cái nấy, rất lạ.

Tôi vẫn là một kẻ hâm mộ Vũ Bằng và các tác phẩm của ông một cách thành tâm và cuồng nhiệt. Có một đàn anh của tôi từng nhận xét, rằng giọng văn của Vũ Bằng ẻo lả, yếu đuối quá. Ừ thì ẻo lả, nhưng chính anh ấy cũng phải công nhận đọc nhiều đoạn “xúc động đến phát khóc lên được”. Anh là người Hà Nội. Tôi thì không phải nhưng cái tâm trạng tha thiết, buồn tủi khi xa quê, xa gia đình trong mấy quyển tùy bút và hồi kí của ông, chắc không phải là những cảm xúc quá xa lạ. Vì thế mà Thương nhớ mười hai viết về đất Bắc vẫn khiến lòng người tứ xứ cảm mến được chăng.

Nhớ cách đây gần tháng, tôi có đọc Nước non Bình Đinh của Quách Tấn. Vẫn biết vì thương nên mới viết, vì nhớ nên mới góp chữ thành câu mà diễn tả cảnh sắc của vùng quê máu mủ ruột rà; nhưng cách viết của Quách Tấn tôi đọc không được. Là vì ít cái tôi quá, hoặc nếu có, cái tôi lại bị che lấp đi bởi trùng trùng núi non cảnh vật. Người Bình Định nói thì nhiều nhưng vẫn rất kín tiếng và ngại cởi mở tấm lòng. Vũ Bằng lại khác, Thương nhớ mười hai dường như rất thoải mái, cởi mở nhưng vẫn giữ được chút riêng tư và ý nhị. Kiểu viết tùy bút đó, giọng văn đầy tính đối thoại đó có thể gặp được nơi tùy bút của Võ Phiến. Tiếc là tôi đọc Võ Phiến chỉ có mỗi tùy bút Quê hương tôi, còn Vũ Bằng cũng chỉ đọc vài cuốn một cách sơ sài. Nhiêu đó chỉ đủ cho tôi thấy ,một cách cá nhân, rằng Vũ Bằng có cách viết khắc khoải và dạt dào hơn. Yêu thì ai cũng yêu. Nhớ thì ai cũng nhớ. Nhưng cách thể hiện của Vũ Bằng sao mà tình cảm, đằm thắm mà mượt mà êm ru vậy.

Thương nhất, mến nhất là những đoạn viết về người vợ tần tảo nắng mưa. Đọc đến đây, mấy chị mấy em đừng hô hào bình quyền bình đẳng mà tội nghiệp nhà văn. Vì rằng ông có ăn chơi phóng túng, nghiện ngập hay gì gì đi nữa, tấm lòng cũng luôn hướng về gia đình, tình cảm thì vẫn dành riêng cho vợ cho con. Để khi xa quê, nằm chèo queo nơi đất lạ thì nói chuyện 12 tháng, tháng nào thức đó, thú vui vô kể, nhưng không lúc nào, không kỉ niệm nào là vắng bóng dáng người vợ thân thương, tần tảo. Người vợ má đỏ hây hây, nhưng không đẹp vì sắc mà vì sự tinh tế, chiều chồng con hết mực mà chẳng một tiếng than vãn. Các chị, các em kể có trách nhà văn thì cũng đúng, nhưng cũng nên trách ít thương nhiều. Mấy ai thương vợ mà viết được hay mà gợi tình đến thế.

Vũ Bằng là một trong những nhà văn Việt Nam tài hoa mà lãng tử nhất mà tôi biết. Qua mấy tập tùy bút và hồi kí của ông, nhất là tập Thương nhớ mười hai, có thể thấy ông viết mà không hề muốn khẳng định, gò ép, hay phản ánh điều gì quá lớn lao hay quá thời cuộc. Cũng có thể do cuộc đời đầy lẩn quẩn trong các hoạt động tình báo bí mật kìm hãm ông lên tiếng chăng? Vũ Bằng viết để yêu thương và nhung nhớ. Đọc Thương nhớ mười hai có lúc thấy cô đơn, có lúc lại rộn ràng trong lòng, lúc khác lại không khỏi bật cười cho những phát hiện mà trước đây chưa từng biết. Nhưng tựu trung, cảm giác cứ lướt đi một cách nhẹ nhàng, không gượng ép, đọc không dứt ra được, cứ như nghe người đẹp trò chuyện tỉ tê vậy.

Thương nhớ mười hai được viết trong hơn mười năm. Cảm tưởng như Vũ Bằng nhớ tới đâu viết tới đó. Mỗi lúc trời Sài Gòn nắng lớn mưa nhiều, ông nghĩ về đất Bắc mà cầm bút lên vậy. Đọc nhanh quá, qua mười hai tháng một cái vèo thì thì thấy tiếc lắm thay.

Thời gian như bóng câu qua cửa sổ, đã qua rồi thì không lấy lại được.